معدن ( زمین شناسی،نقشه برداری وژئوفیزیک)

فلدسپاتهاي آلكالن   Alkali Feldspar

 اورتوز = اورتوكلاز     Orthoclase

فرمول :  k,Al Si₃O₈

سيستم تبلور : منوكلين پريسماتيك

فرم : بلورهاي درشت و نيمه شكل دار تاب شكل , توده اي

كليواژ : كامل در جهت ( 001  ) وخوب در جهت ( 010  ) . اين دو سيستم كليواژ همديگر را با زاويه ي 90 درجه قطع مي كنند. Ortho = 90

سختي :6                        چگالي : 57/2  ـ  54/2  g/cm

رنگ : سفيد , زرد كمرنگ , صورتي ( در گرانيتها از پلا ژيوكلازها وبه خاطر رنگ صورتي يا شيري بودن قابل تشخيص مي باشد . ) نيمه شفاف تا كدر .

ماكل : مكل پلي سينتيك فقط در فلداسپاتهاي تريكلين مشاهده مي شود . در اورتوز ماكلهاي كارلسباد , مانباخ ( Manebach  )و باونو (Bavenove ) مشاهده مي شود . اين ماكلها در فلد سپاتهاي ديگر هم ديده مي شوند .

محل تشكيل: در سنگهاي آتشفشاني از ريوليت تا آندزيت و در پلوتونيت هاي اسيدي تا حد وسط ديده مي شود.در سنگهاي رسوبي مثل ماسه سنگها آركوز يافت مي شود

آدولر = آدولریا   Adularia

فرمول :     KalSi₃O₈

سيستم تبلور : منوكلين و تري كلين ( اولي پريسماتيك دومي پينا كوئيدال )

آدولر نوعي اورتوز مي باشد  كه بصورت   معمولاً هيدروترمالي  در حرارتهاي نسبتاً كم تشكيل  مي شود . اغلب بيرنگ و صاف مثل شيشه است ولي به رنگهاي سفيد , شيري و مايل به آبي نيز ديده ميشود . آدولر داراي بلورهايي مي باشد كه از سطوح بزرگ ( 110  )  و ( 101 ) و از سطح كوچك

  ( 010 ) كه امكان دارد حتي وجود نداشته باشد , تشكيل شده است .

ميكروكلين       Microcline 

فرمول :                KAlSi₃O₈ 

سيستم تبلور : تريكيلين  پيناكوئيدال

فرم : نيمه شكلدار تا شكل دار , لوحه اي , دانه اي

كليواژ : كامل در جهت (001  ) و خوب در جهت (010 )

سختي : 6                     چگالي :     g/cm   63/2_56/2

رنگ : سفيد , صورتي , زرد , خاكستري , شفاف تا نيمه شفاف با جلاي مرواريدي

ماكل : داراي ماكل پي در پي آلبيت در سطح (010 ) و ماكل پريكلين در سطح (001 ) مي باشد . محور دو قلويي آلبيت عمود بر( 010 ) و پريكلين به موازات ( 010  ) مي باشد . از تركيب اين دو ماكل   ماكل مشبك يا شبكه اي بوجود مي آيد كه فقط در ميكروكلين و آنورتوز ديده مي شود .

محل پيدايش: در پلوتونيتهاي اسيدي تا حد واسط و بخصوص در پگماتيتهاي آنها همراه اورتوز , كوارتز, پلاژيوكلازها , بيوتيت  و مسكويت ديده مي شود . بلورهاي بزرگ آن در پگماتيتها اغلب بصورت پرتيتي تشكيل مي شود . در سنگهاي دگرگوني بيشتراز همه ي فلداسپاتهاي آلكالن ديگر ديده ميشود . در سنگهاي رسوبي مثل آركوز و ماسه سنگ يافت مي شود.

انواع ميكروكلين : آمازونيت (Amazonite ) كه از جانشيني آهن سه ظرفيتي بجاي آلومينيم به رنگ سبز يا سبز مايل به آبي ديده مي شود و به همين دليل اسم آمازونيت را به آن داده اند. 

سانيدين    Sanidine

فرمول :  k,NaAlSi₃O₈

سيستم تبلور : منوكلين پريساتيك

فرم :معمولاًشكلدار تا نيمه شكلدار در سنگهاي آتشفشاني جوان كه پتاسيم نسبتاً زيادي دارند

كليواژ  : كامل در جهت (001 ) و خوب در جهت (010 )

سختي :  6                 چگالي : 62/2  ـ  56/2     g/cm  

رنگ : بيرنگ , سفيد يا خاكستري ,شفاف تا كدر با جلاي شيشه اي

محل تشكيل: در سنگهاي آتشفشاني جوان اسيدي تا حد واسط از ريوليت تا تواكيت وفونوليت همراه كوارتز ,پلاژيوكلازها , بيوتيت , هورنبلند ,كلينوپيروكن (اژرين آوژيت ) نفلين , شيشه و كانيهاي گروه سوداليت يافت مي شود .

خواص مشترك پلاژيوكلازها  

سيستم تبلور : تريكلين

فرم : لوحهاي نازك تا كلفت , تيغه اي , شكلدار تا بيشكل

كليواژ : كامل در جهت (001 ) و خوب در جهت ( 010 ) زاويه اي كه دو سيستم كليواژ با هم درست مي كنند 86 مي باشد.

سختي : 5/6 _6          چگالي : آلبيت 61/2 با افزايش مقدار آنوريت به وزن مخصوص پلاژيوكلازها  افزوده مي شود , طوري كه در آنوريت به     g/cm  77/2  ميرسد .

 رنگ : سفيد , خاكستري روشن و به ندرت متمايل به سبز كمرنگ .

  لابرادوريت ناهمگون از خاكستري تا خاكستري مايل به آبي . جلاي شيشه اي .

ماكل : اغلب داراي ماكل مي باشند كه از قانون آلبيت در سطح ( 010 ) پيروي ميكنند . اين ماكلها بصورت پي در پي ( پلي سينتيتك ) مي باشند و در زير ميكروسكوپ در نور موازي به شكل راه راه سفيد و سياه بخوبي قابل روًيت مي باشند. در نمونه هاي دستي و به كمك ذره بين نيز گاهي قابل تشخيص هستند و در شناخت پلاژيوكلازها كمك خوبي مي باشند . ماكل كارلسباد  و باونو نيز در آنها ديده مي شود .

پلاژيوكلازها   Plagioclase

NaAlSi₃ O₈

آلبيت                                                                                                    An = 0-10

اوليگوكلاز                                                                                            30 10- An =

اندزين                                                                                                   An = 30-50

لابرادوريت                                                                                            An = 50-70

بيتوينيت                                                                                                 An = 70-90

آنورتيت                                                                                              An = 90-100

                                                CaAl₂ Si₂ O₈                   

آلبيت     Albite

محل تشكيل: در پگماتيت ها معمولاً آلبيت تشكيل مي شود كه اغلب بصورت آنتي پرتيتي ديدهمي شود. بصورت هيدروترمالي در درون رگه ها تقريباً هميشه آلبيت تشكيل مي شود . پلاژيوكلاز اسپيليت ها (Spilite ) نيز از جنس آلبيت مي باشد . در سنگهاي دگرگوني درجه ي پايين ( Epizonale ) پلاژيوكلاز اصلي آلبيت است . در سنگهاي رسوبي مثل آركوز و گري و ك يافت مي شود .

اوليگوكلاز    Oligoclase

محل تشكيل: در سنگهاي آذرين دروني مثل گرانيت وسينيت و معادل خروجي آنها يعني ريوليت وتراكيت و در سنگهاي دگرگوني مثل گنیس ها ديده مي شود .

آندزينAndesine 

محل تشكيل: در سنگهاي آذرين حد واسط مثل ديوريت و معادل آتشفشاني آن آندزيت و در سنگهاي دگرگوني مثل گينس يافت مي شود

لابرادوريت  Labradorite

محل تشكيل: در سنگهاي آذرين كم سيليس مثل گابرو و اوليوين گابرو و سنگهاي آتشفشاني معادلشان بازالت واوليوين بازالت يافت مي شود .  در كنار آندزين كاني اصلي سنگ آنورتوزيت      ( Anorthosite ) است.

بيتونيت   Bytownite

محل تشكيل: كاني نسبتاً كميابي مي باشد . در سنگهاي آذرين كم سيليس مثل گابرو و بازالت و در سنگهاي دگرگوني ( Katazonale ) همراه لابرادوريت يافت مي شود .  

آنورتيت   Anorthite

محل تشكيل: نسبت به پلاژيوكلازهاي ديگر كميابتر مي باشد . در دااخل خلل و خرج سنگهاي آتشفشاني كه كلسيم زيادي دارند تشكيل مي شود . در سنگهاي آذرين كم سيليس وسنگهاي دگرگوني مجاورتي ديده مي شود .

فلدسپاتوئيدها يا فوئيدها   Feldspathoids

چون مقدار  SiO₂ در اين كانيها كمتر از فلدسپاتهاي آلكالن است به همين جهت از ماده ي مذاب سيليكاته اي كه سيليس كم دارند فوئيدها و اگر مقدار سيليس زياد باشد بجاي آنها فلداسپاتهاي آلكالن تشكيل مي گردد . فوئيدها از فلد سپاتها كمتر و مقدار كلسيم آنها نيز خيلي پايين تر مي باشد و بخاطر كلسيم پايين مشخصه ي سنگهاي آلكالن هستند . مهمترين آنها عبارتند از :

لويسيت ، نفلين ، گروه سوداليت ( سوداليت , نوزآن , هائوين و  لاسوريت ) ، آناليسم  ( از نظر شيميايي همانند فوئيدها واز نظر ساختماني شبيه زئوليت هاست ).

لويسيت  Leucite

فرمول :      K(AlSi₂O₆)                                             

سيستم تبلور : بالاي C °605 – كوبيك (هگزا اوكتا هدر )

  پايين C °605  - تتراگونال – ديپيراميدال  ( پسويدوكوبيك )

فرم :هميشه بلورهاي ايرومورف به شكل ايكوزي تترائدر (24 وجهي ) كه به لويسيتوهدر هم معروف است , تشكيل مي دهد .

كليواژ : خيلي ناقص در جهت (110 ) ,در زير ميكروسكوپ غير قابل تشخيص .

سختي : 6 – 5/5                  چگالي : 5/2  g/cm³

رنگ : سفيد ,خاكستري و يا شيري

محل تشكيل: در سنگهاي آتشفشاني كه SiO₂ كم و پتاسيم نسبتاً زيادي دارند طبق واكنش زير بجاي اورتوز , لويسيت ساخته مي شود .

SiO₂ → KAlSi₂O₆-  KAlSi₃O₈    

موارد استفاده : پتاسيم در تهيه كود شيميايي به كار مي رود .

نفلين و الئوليت    Nepheline , Eleolith

فرمول : NaAlSiO₄

سيستم تبلور : هگزاگونال پيراميدال

فرم : در نمونه هاي دستي : بلورهاي منشوري كوتاه هگزاگونال ويا بي شكل .

كليواژ : ناقص در جهت ( 1010 ) و(0001 ) كه در زير ميكروسكوپ معمولاً قابل تشخيص نمي باشد .                             

 سختي : 6 – 5/5                         چگالي : 6/2   g/cm³

رنگ: سفيد ,خاكستري , قهوه اي يا سبز

 محل تشكيل: در مواد مذابي كه سيليس كم وسديم نسبتاً زيادي دارند بجاي آلبيت  طبق واكنش زير نفلين  تشكيل مي شود .

NaAlSi₃O₈ - 2SiO₂ → NaAlSiO₄

سوداليت     Sodalite 

فرمول : Na₈ [Cl₂ [AlSiO₄]₆ ]  

سيستم تبلور : كوبيك هگزاتتراهدر

فرم : مكعبي , تترائدري , رومبندودكائدري , دانه اي و توده اي .

كليواژ : ناقص در جهت (110 )            سختي : 6 –5/5           چگالي : 5/2 – 3/2  g/cm

رنگ : اغلب آبي ولي به رنگهاي مختلف نيز ديده مي شود .

محل تشكبل: در سنگهاي آذرين دروني و بيروني كم سيليس و پر سديم مانند سوداليت سينيت , سوداليت تراكيت , سوداليت فونوليت , اسكسيت. در توفها در سطوح سنگها متبلور مي شود .

نوزآن       Nosean

فرمول : Na₈ [SO₄ (AlSiO₄)₆  

فرمول نوزآن مثل سوداليت ميباشد كه به جاي كلر , سولفات نشسته است . تمامي مشخصات نوزآن مثل سوداليت مي باشد .اختلافهاي آنها عبارتند از :

رنگ : سفيد , خاكستري , قهوه اي روشن تا متوسط

محل پيدايش : فقط در سنگهاي آتشفشاني فقیر از سیلیس تشكيل مي گردد .

هائوين      Hauyn 

فرمول : ]    ( Na ,Ca ) _8-4[{SO₄)_1-2 (AlSiO₄)₆

فرمول هائوين مثل  نوزأن مي باشد كه مقداري كلسيم به أن اضافه شده است . تمامي مشخصات هائوين هم مثل سوداليت مي باشد . اختلافهاي أنها عبارتند از : رنگ اغلب أبي , بعضي وقتها بي رنگ , سفيد و يا خاكستري با جلاي شيشه اي , در سطح شكستگي جلاي چرب

محل پيدايش: فقط در سنگهاي آتشفشاني فقیر از سیلیس تشكيل مي گردد .

لازوليت ( لاجورد )    Lazulite

فرمول :   Na₈[ S (AlSiO₄) ₆]

سيستم تبلور : كوبيك هگزاتتراهدر

فرم : غالباً ريزدانه و متراكم

رنگ : أبي تيره تا لاجوردي , ندرتاً به رنگ بنفش هم ديده مي شود .

اثر خاكه : آبي         سختي : 5/5          چگالي : 4/2 _ 3/2  g/cm³

كاني مشابه : سوداليت كه از روي پارانژ قابل تشخيص مي باشد .

محل تشکیل : سوداليت اغلب همراه فلدسپاتهاي آلكالن در سنگهاي آلكالن یافت مي شود ، در صورتيكه لازوليت هميشه با پيريت , كلسيت , دولوميت و هورنبلند يا اوژيت يافت مي شود .

موارد استفاده : جواهر سازي

لاپيس لازولي     Lapis Lazuli: در اصل آگرگات مينرالي مي باشد كه عمدتاً از لازوليت تشکیل شده  و به همراه آن پيريت , كلسيت ، هورنبلند و اوژيت نیز ديده مي شود

لاپيس لازولي  نوعي سنگ كمياب دگرگوني مجاورتي آهكي است .

آناليسم     Analcim

فرمول :    Na(AlSi₂O₆ ) . H₂O

اين كاني از نظر شيميايي مانند فوئيدها و از نظر ساختماني همانند زئوليت ها ست .

سيستم تبلور : كوبيك ، هگزااكتاهدر

فرم : به شكل منظم ايكوزي تترائدر ( 24 وجهي ) ديده مي شود . بصورت متراكم و دانه هاي نامنظم نيز در سنگها تشكيل مي شود .

كليواژ : ناقص در جهت (001 ) , بندرت در بلورهاي بزرگ قابل تشخيص مي باشد .

سختي 5/5               چگالي : 3/2 – 2/2 g/cm

محل تشكيل:  كاني ثانويه است كه خلل و خرج  سنگهاي آتشفشاني  مثل بازالتها را پر ميكند . در سنگهاي دگرگوني همراه زئوليتهايي چون لامونتيت و دسمين ديده مي شود . بندرت بصورت اوليه در زمينهً سنگهايي مانند:  اناليسم  بازالت و تشنيت  كه در مراحل نهایي تبلور تشكيل شده است , ديده مي شود .

خاصيت مهم:  در اثر حرارت آب خود را از دست داده ، ذوب شده و به شيشهً بي رنگی تبديل مي شود .

زئوليت ها    Zeolites

فرمول كلي :                        X ( M¹ M² . AlO₂ ) Y SiO₂ . Z H₂O

M¹=N, K , Li ....       

M² = Ca , Mg , Sr .… 

زئوليت كه به معني سنگ جوشان است اولين بار توسط كرون استت ( Cronstedt ) در سال 1756 نام گذاري شد . وي هنگامي كه آنها را حرارت مي داد مشاهده كرد كه آب زيادي بخار میشود و مانند آن مي ماند كه در حال جوشيدن مي باشد و بنابراين نام سنگ جوشان را براي اين گروه از سيليكاتهاي داربستي     ( Tektosilicate ) انتخاب نمود . تا به امروز در حدود 42 نوع زئوليت در طبيعت شناخته شده است . اين گروه چون در صنعت كاربرد زيادي دارند بصورت صنعتي يا مصنوعي نیز تهيه مي شوند . در حدود 100 نوع زئوليت مصنوعي وجود دارد. داربست اين گروه از سيليكاتها بصورتي قرار گرفته اند كه كانالها و حفره هايي  مابين آنها  تشكيل شده كه پهناي آنها از 2  تا  9  آنگستروم است .  كاتيونهاي بزرگ و مولكول آب (آب زئوليتي ) براحتي بوسيله ي زئوليتها جذب و دفع مي شود . بخاطر اين خواص از آنها بعنوان عوض كنندة يونها و يا الك مولكولي استفاده هاي زيادي مي شود مثلاً در تصفيه نفت , گاز, روغن و مواد عالي از انواع زئوليتها بهره مي گيرند . در آمريكا روزانه 2000 تن زئوليت فقط براي تصفيه نفت استفاده مي شود . ساختمان و انواع زئوليتها  بستگي به چگونگي قرار گرفتن تتراهدرهاي SiO₄ دارد . در صورتيكه تتراهدرها بصورت زنجيري پشت سر هم قرار بگيرند زئوليتهاي اليافي و سوزني مثل ناتروليت بوجود مي آيند و در صورتيكه تتراهدرهادر دو جهت با هم اتصال داشته باشند (صفحه اي ) زئوليتهاي صفحه اي مثل هولانديت یا  دسمين  و در صورتيكه تتراهدرها بصورت داربست به هم متصل شوند زئوليتهاي دانه اي مثل شابازيت و آناليسم تشكيل خواهند شد . در طبيعت بيشتر از همه آناليسم , ناتروليت و لا مونتيت تشكيل مي شود.  

انواع زئوليت ها

1-زئوليتهاي اليافي يا سوزني (ناتروليت Natrolith , اسكولسیت  Skolecite  , ادينگتونيت Edingtonite , تامسونيت  Thomsonite و لامونتيت Laumontite )

2-زئوليتهاي ورقه اي يا صفحه اي ( استيلبيت يا دسمين Stilbit , Desmin , هولانديت Heulandit )

3-رئوليتهاي مكعبي يا دانه اي ( شابازيت Chabasit , فيليپسيت Phillipsite , آناليسم Analcim و هارموتوم Harmotom ) .

 ناتروليت   Natrolith

فرمول :   Na₂ (Al₂Si₃O₁₀).2H₂O

سيستم تبلور : اورترومبيك پيراميدال

فرم : منشوري طويل , توده هاي رشته اي , سوزني يا شعاعي

كليواژ : خوب در جهت (110 )

سختي : 5       چگالي : 4/2 – 2/2 g/cm

رنگ : اغلب سفيد , زرد تا قهوه اي , بيرنگ با جلاي چرب . فرم رشته اي آن داراي جلاي ابريشمي است.

محل تشكيل: كاني ثانويه است كه داخل حفره هاي سنگهاي آتشفشاني را پر می کند.. در سنگهاي دگرگوني درجه پايين در منطقهً زئوليت ها تشکیل می گردد. در سنگهاي رسوبي مثل ماسه سنگها نیز يافت مي شود .

خواص مهم : در اسيد كلريدريك با ايجاد سيليس ژله اي حل مي شود.

 شابازيتChabasit        

فرمول : Ca(AlSi₂O₆)₂ .6H₂O

سيستم تبلور : تريگونال دي تريگونال اسكالنوهدرال

فرم : تقريباً هميشه به شكل رومبوئدري كه شبيه مكعب است ( مكعب دروغين ) يافت مي شود .

كليواژ : مشخص تا نامشخص در سطح رمبوئدر (1011 ) كه اغلب عمود بر هم قرار دارند

سختي : 5/4               چگالي : 08/2g/cm    

  رنگ : سفيد ، به ندرت متمايل به صورتي يا قهوه اي

محل تشكيل: در حفره هاي سنگهاي آذرين مثل فونوليت ها , بازالت هاو همچنين در كنار چشمه هاي آبگرم تشكيل مي شود .

هولانديت   Heulandite

فرمول :   Ca(Al₂ Si₇ O₁₈) .6H₂O 

سيستم تبلور : منوكلين پريسماتيك

فرم : معمولاً بصورت ورقه اي

كليواژ : كامل در جهت (010 )                سختي : تقريباً 4                چگالي :2/2 g/cm

رنگ : بي رنگ , خاكستري و بعضي وقتها بعلت داشتن اكسيد آهن قهوه اي .

محل تشكيل: كاني ثانويه است كه در حفره هاي سنگهاي أتشفشاني بخصوص بازالتها ديده مي شود و از دگرسان شدن شيشه هاي أتشفشاني بوجود مي أيد . در سنگهاي دگرگوني درجه پايين در منطقهً زئوليت ها يافت مي شود . گاهي در ماسه سنگها بعنوان سيمان تشكيل ميشود .

دسمین = استیلبیت    Desmin = Stilbite

فرمول : Ca[Al₂Si₇O₁₈].7H₂O.

سیستم تبلور : منوکلین  پریسماتیک.

فرم : بلورهای آن معمولأ به شکل پاپیونی و خوشه گندمی دیده می شوند.

کلیواژ : خوب در جهت (010)            سختی : 4- 5/3            چگالی : 2/2- 1/2    g/cm³

رنگ: بیرنگ تا سفید ، گاهی متمایل به زرد ، قرمز و سبز با جلای شیشه ای تا مرواریدی و  شفاف تا نیمه شفاف.

محل تشکیل: کانی ثانویه است که درون حفره ها و رگه های سنگهای آذرین را پر می کند و به همراه کلسیت ، هولاندیت و سایر زئولیت ها دیده می شود. 

اسكاپوليت ها  Scapolite

اين گروه از سيليكاتهای داربستي مخلوط ايزومورفي  از دو كاني مارياليت و مژونيت مي باشد كه مانند پلاژيوكلاز ها يك سري مخلوط را با هر نسبتي تشكيل مي دهند . كانيهاي حد واسط اين گروه را ورنريت ( Wernerite  ) ميگويند . اسكاپوليت ها از نظر تركيب شيميايي شبيه پلاژيوكلازها مي باشند با اين تفاوت كه مقداري كربنات , سولفات و كلر و يا مواد ديگر به آنها اضافه شده است . مارياليت نوع سديم دار و مژونيت حاوي كلسيم است . بصورت خالص اعضای اصلي اين گروه در طبيعت بندرت يافت مي شوند و اغلب بصورت مخلوط ايزومورفي تشكيل مي گردند .

مارياليت   ( Marialith ) Na₈[ ( Cl₂, SO₄, CO₃) (AlSi₃O₈ )₆]           

مژونيت (Mejonit  )      Ca₈ [ (Cl₂ , SO₄ , CO₃)₂ (Al₂Si₂O₈)₆ ]

سيستم تبلور : تتراگونال ، تتراگونال دي پيراميدال

فرم : دانه اي , توده اي و بندرت ستوني تا سوزني

كليواژ : خوب در جهت ( 100 ) و واضح در جهت ( 110 )

سختي : 6 _5                   چگالي  : 7/2 g/cm 

رنگ : بيرنگ , سفيد و در رنگهاي مختلف . شفاف تا نيمه شفاف با جلاي شيشه اي تا مرواريدي .

محل تشكيل:بصورت كنتاكت پنوماتوليكي در اثر افزايش  CO₂، Cl  و    SO₂ بجاي پلاژيوكلازها و يا از دگرسان شدن آنها اسكاپوليتها تشكيل مي شوند .در سنگهاي آتشفشاني و توفهاي آنها نيز كه به طريق بالا بوجود آمده اند يافت مي شود . در بعضي از گرانيتها , نفلين سينيتها و پگماتيتهاي آنها نيز ديده مي شود .